براي درک و فهم خلاقيت ابتدا بايد آن را تعريف کرد. قابل قبولترين تعريفي که از خلاقيت ارائه شده است عبارت است از: « توانايي ديدن چيزها به شيوه هاي جديد، شکستن مرزها و فراتر رفتن از چارچوب ها، فکر کردن به شيوه اي متفاوت، ابداع چيزهاي جديد، استفاده از چيز هاي نا مربوط و تبديل آن به شکل هاي جديد.» برخي ديگر از متخصصان، خلاقيت را به عنوان يک توليد، فرايند، يکسري مهارت ها و ويژگي هاي شخصيتي توصيف مي کنند. در مطلب زير که برگرفته از شبکه خبري ورلد نيوز است خلاقيت از جنبه هاي مختلف مورد بررسي قرار مي گيرد.

- خلاقيت به عنوان يک توليد: اديسون (با اختراع برق) و گراهام بل( با اختراع تلفن) هر دو مولد چيزهاي جديدي بودند که جامعه بشريت را منقلب کرد. همينطور پيشرفت هاي پزشکي، کارهاي هنري، اصول و قوانين علمي نيز از جمله توليدات خلاق محسوب مي شوند.

- خلاقيت به عنوان يک فرايند: طبق اين توصيف، خلاقيت فرايندي است که فرد با آن درگير ميشود حتي اگر به توليد چيز خاصي منجر نگردد. همه افراد مي توانند عملکرد خلاقي داشته باشند. عملکرد خلاق شامل فکر کردن، صحبت کردن، بازي، نوشتن، آواز خواندن، نواختن موسيقي، آزمايش و دستکاري کردن ايده ها و اشيا مي باشد. بنابراين هر فعاليت هنري کودک خردسال مي تواند خلاق باشد. خلاقيت کودکان در سال هاي اوليه زندگي بيشتر مبتني بر فرايند است. يعني کودک، يک نقاشي را شروع مي کند اما آن را کامل نکرده و رها مي کند. اين عملکرد يعني قرار گرفتن در فرايند خلاقيت حتي اگر منجر به توليد اثر نشود.

- خلاقيت به عنوان يک مهارت: گرچه همه کودکان بالقوه خلاق هستند اما اين توانايي بدون تمرين خاموش مي شود. خلاقيت براي شکوفايي نياز به تمرين دارد. به عنوان مثال مهارت در بازي تنيس بدون تمرين، به سرعت از بين مي رود. يک بازيکن خوب، دائما تمرين مي کند. بدون تمرين، توانايي نوشتن، موسيقي، آواز، نقاشي و بسياري ديگر... ممکن است متوقف شود.

- خلاقيت به عنوان يکسري ويژگي هاي شخصيتي: برخي از محققان ويژگي هايي را براي افراد خلاق مطرح مي کنند. اين ويژگي ها عبارتند از: جسارت، کنجکاوي، انعطاف پذيري، استقلال، درونگرايي، ناهمنوايي، شوخ طبعي، گرايش به تجربه کردن و ...

- خلاقيت به عنوان يکسري شرايط محيطي: منظور از شرايط محيطي، افراد، مکان ها، اشيا و تجربيات است. کودکان از هيچ قادر به خلق چيزي نيستند. آنها براي ترسيم کردن يا خلق چيزي نياز به تجربه دارند. به عنوان نمونه، کودکي که فرودگاه يا مرز هوايي را نديده است به سختي مي تواند در بازي ها يا فعاليت ديگرش، فعاليت خلاقانه اي داشته باشد. به همين ترتيب، در بيان خلاقيت، هرچه زمينه تجربيات فرد يا مکان ها، اشيا و ساير افراد بيشتر باشد، عملکرد وي در فعاليت هاي خلاقانه بيشتر است. محيط خانه يکي از عوامل مهم در پرورش خلاقيت محسوب مي گردد. اگر در محيط خانه ديدگاه خوش بينانه اي نسبت به اين موضوع وجود داشته باشد. کودکان بيشتر استعداد هاي خود را بروز مي دهند. تحقيقات نشان داده است که اگر:

- والدين به کودکانشان احترام بگذارند.
- نسبت به توانايي فرزندشان اعتماد داشته باشند.
- به کودکانشان اجازه کشف کردن و تصميم گيري بدهند.
- ارزش هاي خانواده هميشه بر مبناي صداقت، شايستگي، منطق و موفقيت باشد، به پرورش و رشد خلاق کودکان خود کمک کرده اند.

موانع خلاقيت

همانطور که محرک هاي محيطي و عوامل خانوادگي مي توانند خلاقيت را افزايش دهد، شرايط منفي هم مي تواند آن را محدود کند. 4 نوع شرايط محيطي که مانع توانايي خلاقيت مي شوند عبارتند از:
- والدين: والدين اغلب انتظارات خاصي از کودکان شان دارند، متاسفانه کودکان خلاق ممکن است با اين انتظارات هماهنگ نباشند. کودکان خلاق اغلب اقتدار، محدوديت ها، منطق و انتظارات والدين را زير سوال مي برند. اين کودکان بصورت متفاوتي عمل و رفتار مي کنند. والدين ممکن است اين رفتارهاي خلاق را نوعي بي ادبي قلمداد کنند يا رفتارهاي کودک شان را خيلي عجيب و غريب، نابالغ، غير عادي يا شيطاني بداند. بنابراين لازم است والدين اطلاعات کافي و لازم درخصوص ماهيت خلاقيت و فرايند آن داشته باشند.
- مدرسه: معلم ممکن است ارزش کودک خلاق را درک نکند. اغلب کودک خلاق بايد در موقعيت مدرسه بر اساس همنوايي کامل عمل کند. کودک ياد ميگيرد شب سياه است و اگر در نقاشياش از رنگ ديگري غير از آن استفاده کند مورد تمسخر قرار مي گيرد. اخيرا تاکيد بسياري در اين خصوص وجود دارد که در مدارس فرصت بسيار کم و نا محدودي براي فعاليت هاي خلاق کودکان در نظر گرفته مي شود. همچنين برخي از کودکان در کلاس هاي درسي غير خلاق زنداني مي شوند و به آنها گفته مي شود« بنشين سرجايت.» به همين دليل يکي از ضروريات نظام آموزشي، توجه به استعداد هاي خلاق کودکان و پرورش معلمان در خصوص فراهم آوردن فضاي مناسب براي پرورش آن استعدادهاست.
- نقش هاي جنسي: در هر جامعه اي نقش هاي جنسي خاصي وجود دارد، در اغلب مواقع اين نقش ها علاوه بر محاسنش محدوديت هايي براي کودکان فراهم مي کند. وقتي ما انتظار داريم کودک پسرمان فعال، مستقل و قوي باشد و برعکس دخترمان منفعل، وابسته و از خود گذشته و فداکار باشد با اين شيوه به کودکانمان آسيب مي رسانيم اگر نقش هاي جنسي به اين صورت براي کودک ديکته شود، پسرها از رسيدن به فعاليت هاي آرام خودداري مي کنند و دخترها از دستيابي به فعاليت ها و تجربيات فعال و زنده دوري مي کنند. در حالي که هر دو نوع تجربه براي فرايند خلاقيت ضروري است.
- جامعه، سنت و فرهنگ: مفاهيم متفاوتي هستند اما هر يک، رفتارها، ارزش ها و نگرش هاي خاصي را ديکته مي کنند، اينها به شکل انتظارات منتقل مي شوند. متاسفانه ممکن است کودکان خلاق با يک دستور کار متفاوت عمل کنند. مشکل زماني بروز مي کند که بزرگسال همه پاسخ ها را دارد و از کودک انتظار دارد که در قالب چارچوب ها رفتار کند. مثلا اغلب گفته مي شود: «اين شيوه اي است که خانواده من اينطور عمل مي کند.» بديهي است که احترام به انتظارات جامعه، سنت ها و فرهنگ از اهميت بسياري برخوردار است به شرط آنکه قيد و بندهاي دست و پا گير براي افراد بوجود نياورد.

چگونه خلاقيت کودکان را افزايش دهيم

1) محيطي مناسب براي انجام کارهاي خلاق آنها فراهم نماييد.
2) امکانات و وسايلي در اختيار آنها قرار دهيد تا به کمک آنها خلاقيت ها ي خود را ابراز نمايند. (به عنوان مثال وسايل موسيقي، نقاشي و طراحي و...)
3) کارهاي خلاق کودکان را تشويق کنيد و آنها را در معرض نمايش قرار داده و از ارزيابي بيش از حد آنان خودداري کنيد.
4) به عنوان بزرگسال، خود به انجام کارهاي خلاق بپردازد و اجازه دهيد کودکان شما شاهد کارهاي خلاق تان باشند.
5) به شيو ه هاي آموزشي در خانواده خود توجه داشته باشيد.
6) براي کارهاي خلاق ديگران ارزش قائل شويد.
7) از تاکيد بر تصورات قالبي در خصوص جنسيت کودکان شديدا خودداري نماييد. (به عنوان مثال دختر ماشين بازي نمي کند، پسر عروسک بازي نمي کند يا پسر گريه نمي کند).
8) امکان شرکت در فعاليت ها و کلاسهاي ويژه را براي آنان فراهم نماييد.
9) اگر مشکلات يا گرفتاريهاي در خانواده وجود دارد از آن مشکلات به شيوه مثبتي استفاده کنيد و با تشويق به کودک خود اجازه ابراز احساسات و اظهار نظر بدهيد.
10) توجه داشته باشييد که استعداد فقط سهم کوچکي از خلاقيت است و تمرين و نظم بخشيدن به آن از اهميت بيشتري بر خوردار است.
11) اجازه بدهيد کودک خودش باشد حتي اگر رفتارهاي عجيب از او سر بزند و سعي کنيد در حضور جمع کودک خود را خلاق معرفي نکنيد; در غير اين صورت اطرافيان انتظارات بيش از حدي از کودک شما خواهند داشت.
12) با کودک خود شوخ طبع و مهربان باشيد.